Giải pháp nào cho rác thải nhựa?

Với phân khúc bao bì chiếm hơn 40% trong cơ cấu sản phẩm nhựa toàn cầu và là một trong những ngành tăng trưởng nhanh và ổn định nhất với tốc độ trung bình 10% (cá biệt một số nước châu Á tăng đến 20%), khối lượng nhựa 400 triệu tấn bao gồm cả 500 tỷ túi nylon cùng các loại nhựa đóng gói, đựng hàng và ống hút mỗi năm thế giới sử dụng nay đã trở thành hiểm họa cho môi trường sống, tạo nên “Ô nhiễm trắng” hiện tại.

Plastic, Nylon chúng ta vẫn quen gọi là nhựa, đã ra đời cách đây 80 năm, đến nay đã làm thay đổi thế giới rất nhiều và nhanh chóng phủ sóng hầu hết trên nhiều lĩnh vực đời sống với ưu điểm vượt trội của mình. Điều đáng lo ngại là chỉ 5% rác nhựa được tái sử dụng, phần còn lại vẫn tồn tại trong môi trường cùng với lượng rác nhựa thải vào các đại dương khoảng 140 triệu tấn với liều lượng gần 13 triệu tấn hàng năm mà phần lớn từ châu Á, trong đó Việt Nam nằm ở Top 5 nước gây họa này nhiều nhất… Rác nhựa chiếm 80 đến 85% tổng lượng rác các loại trên biển và khoảng 30 năm nữa lượng rác nhựa sẽ bằng lượng cá trên các đại dương nếu tình hình này không thay đổi.

Với vị trí nhóm đầu bảng thủ phạm gây ô nhiễm rác nhựa đại dương thì chắc chắn thành tích về sản xuất, tiêu dùng đồ nhựa ở Việt Nam không phải loại vừa với năng lực hơn 5 triệu tấn/năm (dự kiến sẽ tăng gấp đôi trong 20 năm tới) và việc xả thải bừa bãi lượng nhựa tiêu thụ lớn khủng khiếp như vậy đã làm ô nhiễm tràn lan rác thải nhựa ở mức cực kỳ nghiêm trọng trên cả nước với hiểm họa ảnh hưởng nghiêm trọng tới đất và nước, tác động trực tiếp và gián tiếp đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe con người, nhưng chỉ phải bằng mọi cách để thu hồi, tái chế, chứ nếu đốt bỏ, chúng lại sẽ tạo ra khí thải làm ô nhiễm không khí với chất độc CO,CO2, dioxin và furan… Đã đến lúc phải có mối quan tâm đặc biệt và biện pháp hiệu quả để giải quyết mối hiểm họa này. Hiện, Chính phủ đang nỗ lực trong việc giảm thiểu rác thải nhựa với 3 định hướng chính sách là: Cải thiện môi trường pháp lý; Đa dạng hóa các nguồn đầu tư cho bảo vệ môi trường và Định hướng phát triển kinh tế theo hướng tăng trưởng xanh.. Tuy nhiên, để thực thi hiệu quả các chính sách trên thì sự bắt tay giữa khu vực công – tư đóng vai trò quyết định.

https://baovemoitruong.org.vn/wp-content/uploads/2019/07/0Reuters.jpg

Điều đầu tiên cần phải thừa nhận là với sản phẩm nhựa có bản chất phục vụ tiện ích cho nhu cầu xã hội, ngành nhựa không phải là thủ phạm của tình trạng rác thải nhựa mà chính chúng ta là người cần phải chịu trách nhiệm cho hành vi xả rác bừa bãi. Việc xả rác nhựa hủy hoại môi trường không phải lỗi của nhà sản xuất hay nhà phân phối, mà do hành vi bất cập, vô ý thức của người dùng, nên dựa vào hậu quả tai hại của việc xả thải chả phải do họ làm mà bắt họ phải chịu trách nhiệm trực tiếp hệ lụy thì thật vô lý, không công bằng, không đúng pháp luật, thậm chí là phản đạo lý. Cái sản phẩm làm ra với chức năng phục vụ đời sống, chính đáng, đường hoàng, có đánh thuế và góp phần vào GDP không thể bị xem là “công cụ gây án” bị phạt, bị thu tiền, bị lên án, bị tẩy chay… Theo hướng nhận thức này thì ngành nhựa không phải là tội đồ của ô nhiễm trắng và những động thái “trừng trị” ngành nhựa thực chất là đang đánh vào chính chuỗi cung ứng cho xã hội mọi sản phẩm tiện ích nhất ở mọi ứng dụng cho sản xuất, đời sống. Nếu có “tội” thì trách nhiệm của ngành nhựa với môi trường chỉ là gián tiếp, liên đới thôi chứ không phải là trực tiếp nhưng trớ trêu là đã không phải thủ phạm mà nay ngành nhựa đang chính là nạn nhân của dư luận với các khẩu hiệu chống nhựa. Dù sao đi nữa, trước vấn nạn do mình tạo điều kiện gây ra, ngành nhựa cũng phải thể hiện trách nhiệm cộng đồng của mình với xã hội mà sản phẩm mình đang thu lợi.

Nếu coi việc cấm xả thải nhựa ra môi trường là phần ngọn thì cần giải quyết phần gốc là thay đổi hành vi xả thải của con người – chính là nguồn cơn vụ việc, đồng thời tăng cường khả năng thu hồi tái chế chất thải nhựa sau sử dụng, chứ không phải là cấm hay chế tài quá mức sản phẩm nhựa khi tự thân nó đã tối cần thiết cho đời sống. Dĩ nhiên là bây giờ, chỉ có sản phẩm nhựa có gốc PE poly-ethylene chỉ dùng 1 lần được coi là “tội phạm môi trường”, bị hô hào tầy chay, bị “phân biệt đối xử” và phải chịu thuế môi trường, nhưng xem ra danh sách chính phạm và đồng phạm còn tiếp tục dài ra khi thống kê thực tế cho biết lượng ống hút nhựa, chai nước PET, nhựa PS, PVC, PP và vải sợi polyester phế thải cũng đang tác hại ghê gớm, nên chỉ đánh thuế trên các sản phẩm nhựa PE dùng 1 lần như hiện nay là chưa đủ khi các loại nhựa kia chưa bị đưa vào danh sách chịu thuế. Thế nên, tuy không trực tiếp gây họa cho môi trường nhưng nhà kinh doanh, phân phối mọi mặt hàng nhựa –nhất là nhựa dùng 1 lần, khó thu hồi… cần chịu trách nhiệm gián tiếp bằng Thuế khi góp phần tạo mối họa nhựa trên. Đối tượng của Thuế Môi trường là Đơn vị kinh doanh tung ra thị trường thành phẩm có bao bì nhựa. Nếu bao bì nhựa chính là thành phẩm tiêu dùng thì nhà sản xuất chính là nhà phân phối -đối tượng chịu thuế.

https://baovemoitruong.org.vn/wp-content/uploads/2019/07/44717_loai_bo_tui_nilon_cuu_moi_truong.jpg

Trên tinh thần này, trách nhiệm gián tiếp về xả thải bừa bãi rác nhựa là của nhà kinh doanh, phân phối sản phẩm cuối cùng có dùng bao bì nhựa đó chứ không phải của nhà sản xuất theo nguyên tắc sản phẩm nào gây vấn xã hội, môi trường thì người bán phải chịu trách nhiệm liên đới xử lý tác hại của nó gây ra, và phải hiểu đó là “trách nhiệm xã hội” về mặt đạo lý chứ không phải là cách hiểu pháp lý, vì ai gây tội mới bị trừng phạt, và tội xả thải môi trường là gián tiếp của người thu lợi từ thành phẩm và trực tiếp của người sử dụng chứ không phải do nhà sản xuất cung ứng bao bì nhựa. Chính vì thế, thuế môi trường là thể hiện nghĩa vụ đạo lý của người kinh doanh sản phẩm để chi phí cho xã hội khắc phục hậu quả khác do mặt hàng mình thu lợi gây ra đồng thời họ phải có biện pháp thu hồi chất thải đó sau sử dụng để được “hoàn thuế” và tận dụng nguồn nguyên liệu tái sinh cho sản xuất. Điều tối cần là phải xác định được đúng đối tượng và mục tiêu trọng tâm để đánh thuế chứ không phải đánh theo kiểu “phạt nó vì nó làm chai cho người ta đi đâp bể đầu đứa khác “ hay “sản phẩm nó gây họa, không cần biết do ai làm, đánh thuế nó cái đã” hoặc “không cấp nước cho nó là khỏi phải bận tâm chuyện nước thải ” !

Phải nói là rất khó để cấm đoán hay hạn chế một vật liệu đã trở nên gắn bó sâu sắc trong nền kinh tế hiện đại, tuy nhiên các chuyên gia đã cho rằng với vấn nạn rác thải nhựa hiện nay, chìa khóa giải pháp vẫn là giảm nhựa sử dụng một lần nhưng cần có lộ trình, là tham vấn trước với ngành công nghiệp nhựa để họ đầu tư các công nghệ thân thiện môi trường, đủ thời gian để xây dựng sự hỗ trợ cộng đồng, thực thi mạnh mẽ các chế tài xả thải nhựa và sử dụng các ưu đãi cũng như nỗ lực thu hồi các sản phẩm nhựa đã thải. Trên thực tế, tại Việt Nam đã xuất hiện ngày càng nhiều các sản phẩm nhựa thân thiện môi trường nhưng độ phủ trên thị trường chưa phổ biến với 43 sản phẩm của 38 doanh nghiệp. Điều tốt lành mang tính đột phá là mới đây, 9 công ty “đại gia” chiếm lĩnh thị trường công nghiệp thực phẩm có liên quan đến bao bì nhựa sản phẩm cũng đã cùng nhau thành lập 1 Liên minh Pro Vietnam để chung tay xử lý các vấn đề bao bì sản phẩm thân thiện môi trường và thu hồi tái chế sau tiêu thụ.

https://baovemoitruong.org.vn/wp-content/uploads/2019/07/gettyimages-524419543_0.jpg

Sự kết hợp giữa đòn bẫy tài chính là thu thuế môi trường trên sản phẩm nhựa dùng 1 lần với định hướng sản phẩm nhựa thân thiện môi trường và giáo dục uốn nắn hành vi xả thải nhựa… là con đường cần phải đi của đất nước. Theo đó, Chính phủ cần phải đánh thuế môi trường lên cả 2 loại : Nhựa PE dùng 1 lần (như đang làm hiện nay) cùng với nhựa PET, PVC, PP và PS dùng 1 lần theo cùng 1 giá trị (40.000 đ/ kg, từ 2019 là 50.000 đ/kg) hay cùng 1 thuế suất (100% trị giá tiền hàng nhựa hóa đơn) thì xã hội sẽ có thêm nguồn lực tài chính để giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường từ chính đối tượng này. Thuế Môi Trường này áp dụng cho mọi sản phẩm nhựa có độ dày tối thiểu là 50 micron và từ sàn này, cứ mỗi 5 micron giảm mỏng đi sẽ trả thêm 20% tiền thuế. Điều đáng quan ngại là trong thực tế thu thuế môi trường loại sản phẩm PE dùng 1 lần vừa qua, Nhà nước chỉ thực thu được 50 tỷ đồng trên con số lý thuyết dự kiến nếu thu đầy đủ là 20.000 tỷ đồng –chỉ đạt 0,25 % (!?), vì những lỗ hỗng liên quan đến đối tượng thu và con số hàng lậu từ vô số đơn vị sản xuất nhỏ lẻ trốn thuế hay lách thuế với chế độ khoán thuế khác…

Kết hợp được tất cả các mặt kinh tế- kỹ thuật- giáo dục đó trong các giải pháp về tạo ý thức phân loại rác nguồn, xả thải đúng chỗ, thu gom triệt để, xử lý khoa học để tái sinh và chôn lấp…cùng với giải pháp về công cụ thuế môi trường và tăng cường các sản phẩm thay thế thân thiện với môi trường, ta sẽ dần dần cân bằng và kiểm soát được tình trạng rác thải nhựa tràn lan ô nhiễm hiện nay và hướng nền sản xuất tiêu dùng sản phẩm nhựa đến tương lai phát triển bền vững hơn. Lộ trình này không hề ngắn ngủi, mau chóng mà hết sức nghiêm túc, kiên trì, quyết liệt với việc phải thực hiện đồng bộ các giải pháp đã nói. Đích đến cuối cùng chỉ đơn giản là thực hiện được 1 mục tiêu duy nhất : “để rác thải nhựa phải trở thành tài nguyên tái tạo phục vụ đời sống xã hội”.